Ο Θόδωρος Σκυλακάκης ήταν φιλοξενούμενος του Νότη Παπαδόπουλου στο Radio K, το εβδομαδιαίο podcast της «Καθημερινής», με αφορμή το νέο του βιβλίο Η εκτόπιση της εργασίας. Μια συζήτηση σχεδόν μία ώρα, χωρίς ευφημισμούς και χωρίς τεχνοφοβικές κραυγές, με το βλέμμα σταθερά στο ερώτημα που θέτει και ο υπότιτλος του βιβλίου: ελευθερία και αξιοπρέπεια σε έναν κόσμο χωρίς μισθό.
Ο συγγραφέας μπήκε κατευθείαν στην ουσία. Οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, είπε, δεν κρύβουν τον στόχο τους: «Το business plan που έχουν είναι να αντικαταστήσουν την εργασία. Και αυτό το business plan δεν είναι θεωρητικό, συγκεντρώνει τα περισσότερα λεφτά που έχει επενδύσει ποτέ η ανθρωπότητα».
Το βασικό χαρακτηριστικό αυτής της επανάστασης, εξήγησε, είναι ότι η εργασία μετατρέπεται σε κεφάλαιο. Το παράδειγμα που έδωσε είναι απτό: ο ταξιτζής που οδηγεί ένα Tesla έχει υπογράψει ότι όλη η οδηγική του εμπειρία τροφοδοτεί τα μοντέλα της εταιρείας. Δισεκατομμύρια μίλια καταγεγραμμένης οδήγησης εκπαιδεύουν την αυτόνομη οδήγηση που θα τον αντικαταστήσει. Η δουλειά του γίνεται το κεφάλαιο που τον εκτοπίζει.
Και δεν αφορά μόνο τα τιμόνια. Ο Σκυλακάκης περιέγραψε πώς κατασκευάζεται ο «σούπερ υδραυλικός» του μέλλοντος: πέντε χιλιάδες υδραυλικοί με στολές αισθητήρων, ένας χρόνος λεπτομερούς καταγραφής, πέντε χιλιάδες χρόνια συσσωρευμένης εμπειρίας που κανένας άνθρωπος δεν θα διαθέσει ποτέ και στο τέλος ένα ανθρωποειδές ρομπότ που «τυπώνεται» σε εκατομμύρια αντίτυπα, με κόστος που ήδη ξεκινά από λίγες χιλιάδες δολάρια.
Η πιο ανατρεπτική ίσως θέση της συζήτησης αφορούσε το ποιος κινδυνεύει πρώτος. Όχι ο οδηγός φορτηγού, εκεί η αντικατάσταση απαιτεί βιομηχανική επένδυση και χρόνο, όπως χρειάστηκε μια δεκαετία για να αντικαταστήσουν οι έγχρωμες τηλεοράσεις τις ασπρόμαυρες. Για τους εργαζόμενους της γνώσης, όμως, η υποδομή της αντικατάστασης υπάρχει ήδη: είναι ο υπολογιστής και το διαδίκτυο. «Ο πραγματικός κίνδυνος είμαστε εσείς και εγώ», είπε στον οικοδεσπότη του.
Εδώ ο Σκυλακάκης ανέπτυξε μία από τις πρωτότυπες ιδέες του βιβλίου, με παράδειγμα τις διαιτησίες: αν μια εργασία μιας εβδομάδας γίνεται σε μισή μέρα, το κόστος καταρρέει. αλλά η ζήτηση δεν θα εκτοξευθεί αντίστοιχα, γιατί κανείς δεν κάνει περισσότερες διαιτησίες επειδή φτήνυναν. «Δεν θα κάνει κανείς δύο φορολογικές δηλώσεις επειδή έπεσε η τιμή». Σε αγορές με ανελαστική ζήτηση, η αύξηση της παραγωγικότητας μεταφράζεται σε συρρίκνωση της αγοράς και το 10-20% των πιο ικανών στη χρήση των νέων εργαλείων θα πάρει το 50-60% της πίτας. Οι μεσαίοι δεν θα εξαφανιστούν· θα δουν τα εισοδήματά τους να καταρρέουν, μαζί με το ανθρώπινο κεφάλαιο μιας ζωής: τη γνώση, την εμπειρία, τα δίκτυα.
Ο Νότης Παπαδόπουλος έφερε στη συζήτηση τα αντεπιχειρήματα των αισιόδοξων: το ΑΙ ως τον καλύτερο βοηθό μας, τον ακτινολόγο που εστιάζει πλέον μόνο στα δύσκολα περιστατικά, το όραμα του Μασκ για δισεκατομμύρια ρομπότ και ανθρώπους που θα κάνουν ηλιοθεραπεία με ένα γενναιόδωρο βασικό εισόδημα.
Η απάντηση του Σκυλακάκη ήταν χαρακτηριστική της οπτικής του βιβλίου: «Το ερώτημα δεν είναι αν είναι εφικτό, είναι τι παρενέργειες έχει». Ένας πολίτης που εξαρτάται αποκλειστικά από ένα επίδομα, σε μια πολιτική διαδικασία «αιχμάλωτη» των πολύ πλούσιων, χάνει και την οικονομική και την πολιτική του σημασία, άρα και την ελευθερία του. Γι’ αυτό η δική του πρόταση δεν είναι ένα ελάχιστο βασικό εισόδημα, αλλά ένα ελάχιστο βασικό κεφάλαιο: ανακατανομή που κρατά τους ανθρώπους ενεργούς στην οικονομική ζωή, με περιουσία και σκοπό, όχι με ράμφος ανοιχτό προς την πολιτεία.
Η ίδια εξέλιξη, τόνισε, θα φέρει και έκρηξη πλούτου: τεχνολογικό αποπληθωρισμό στο 80-90% των αγαθών και υπηρεσιών, άφθονη ενέργεια, με τη Microsoft και την OpenAI να έχουν ήδη υπογράψει συμφωνία αγοράς ηλεκτρισμού από πυρηνική σύντηξη για το 2028. Αλλά με μια ανισότητα που θα κάνει τη σημερινή «να μοιάζει κομμουνισμός».
Το πιο πυκνό σημείο της συζήτησης: γιατί χρειαζόμαστε νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Ο μαρξισμός θεμελιωνόταν στην υπεραξία της εργασίας, «άμα δεν χρειάζεσαι εργαζόμενους, πού είναι η υπεραξία; Πάει ο μαρξισμός». Ο φιλελευθερισμός πάλι στηριζόταν στη διαρκή δημιουργία νέων θέσεων εργασίας ως μηχανισμό αναδιανομής, «άμα χαθεί η εργασία, χάνεται και το βασικό εργαλείο αναδιανομής του φιλελευθερισμού». Οι ιδεολογίες που μας καθόρισαν δεν καταρρέουν επειδή διαψεύστηκαν· καταρρέουν επειδή τα εργαλεία τους αχρηστεύονται. «Με το παρόν κοινωνικό συμβόλαιο πάμε σε δυστοπία. Δεν βγαίνει πέρα».
Η συζήτηση έκλεισε εκεί που κλείνει και το βιβλίο, στο πιο κρίσιμο, κατά τον συγγραφέα, ερώτημα. Η επαναλαμβανόμενη αυτοβελτίωση (recursive self-improvement) πλησιάζει· κορυφαία στελέχη του χώρου την τοποθετούν σε ορίζοντα δύο ετών. «Φτιάχνουμε μια νοήμονα οντότητα, δεν ξέρουμε αν έχει ή θα αποκτήσει συνείδηση, και τη φτιάχνουμε για να είναι πολύ πιο έξυπνη από εμάς. Το να φτιάχνεις κάτι με συνείδηση, πιο έξυπνο από σένα, χωρίς να ξέρεις τι θα σκεφτεί για σένα, είναι το πιο βλακώδες πράγμα που μπορεί κανείς να σκεφτεί». Η πρότασή του: ένα τεράστιο διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα, με δημόσιο χρήμα ή με φορολόγηση των ίδιων των εταιρειών, που θα μελετά τις θεωρίες της συνείδησης και θα αποτρέπει, κατασκευαστικά, την εμφάνισή της στα μοντέλα, μέχρι η ανθρωπότητα να είναι έτοιμη. «Πάμε να φέρουμε στον κόσμο κάτι πολύ πιο έξυπνο από εμάς, με μια ανθρωπότητα που ακόμη μαστίζεται από βαθιά ανισότητα, πολέμους, ρατσισμό».
Η ουσία, κατέληξε, είναι ότι οι κοινωνίες πρέπει επιτέλους να αρχίσουν να συζητούν για το μέλλον αντί να εξαντλούνται σε έναν πολιτικό «race to the bottom» για το παρελθόν. «Μπορεί να πέφτουμε έξω σε πολλά. Αλλά ακόμη κι έτσι, έχει σημασία να ανοίξει η συζήτηση».
Το βιβλίο του Θόδωρου Σκυλακάκη Η εκτόπιση της εργασίας κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία. Η συζήτηση, όπως λέει και ο ίδιος, αρχίζει.
Το πλήρες επεισόδιο του Radio K με τον Νότη Παπαδόπουλο είναι διαθέσιμο στο kathimerini.gr, στο Spotify και στα Apple Podcasts.
Eγγραφείτε στο Newsletter των Εκδόσεων Καστανιώτη και
ενημερωθείτε για όλες τις νέες εκδόσεις και προσφορές μας.
