Πωλ Μέισον: Πληροφοριακή οικονομία και αριστερά

Αεικίνητος ο δημοσιογράφος, οικονομικός αναλυτής και συγγραφέας Πωλ Μέισον στον τρίτο όροφο του Public στο Σύνταγμα. Ντυμένος στα μαύρα, με πέτσινο ελαφρύ μπουφάν, χαζεύει τα βιβλία, ενώ πληκτρολογεί συνέχεια στο κινητό του τηλέφωνο. Βρίσκεται στην Αθήνα για μια επίσκεψη αστραπή προωθώντας το νέο του βιβλίο με τίτλο Μετακαπιταλισμός – Ένας οδηγός για το μέλλον μας (μετάφραση Άλκης Καφετζής). Δεν θέλει επισημότητες. Μιλά απευθείας στον κόσμο που έχει συγκεντρωθεί για να του κάνει ερωτήσεις και αναφέρεται στην τεχνολογική διάπλαση του καπιταλισμού, στην εν δυνάμει διάλυση της αξίας της τιμής, στην πληροφορία ως το νέο κεφάλαιο, στα όρια της κλασικής αριστεράς. Υπέγραψε αντίτυπα του βιβλίου του και είπε ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε αναζήτηση μιας καινούριας οικονομικής θεώρησης βασισμένης στις συνεργατικές μονάδες τρίτου τύπου, πέρα από το κράτος και τις επίσημες αγορές.

ΕΡ.: Τι σημαίνει για εσάς ο όρος «μετακαπιταλισμός»;

ΑΠ.: Ο μετακαπιταλισμός είναι η ανάδυση μιας οικονομίας τρίτου τύπου, μέσα στον παραδοσιακό καπιταλισμό. Έως τώρα το κράτος και η αγορά αποτελούσαν τους δύο βασικούς πυλώνες της οικονομικής ζωής. Τα τελευταία χρόνια έχουμε τη δημιουργία ενός μικρού μα σημαντικού τομέα της οικονομίας, όπου η παραγωγή γίνεται μέσα από τη συνεργασία. Εκεί οι ανταλλαγές είναι δωρεάν, με αρωγό την τεχνολογία. Ένα πλέγμα χρηστικών δομών έχουν περάσει στην καθημερινότητά μας και εμείς βασιζόμαστε πάνω τους, διότι οι παραδοσιακές αγορές έχουν καταρρεύσει. Μερικά παραδείγματα: η Wikipedia, το Linux, οι μεγάλες κοοπερατίβες, οι ψηφιακές πιστοληπτικές μονάδες, οι τράπεζες σπόρων, οι τράπεζες τροφών, οι τράπεζες χρόνου. Στο βιβλίο υποστηρίζω ότι η ανάδειξη αυτών των νέων δομών τροποποιεί την επικρατούσα παραγωγή. Είναι ένα διαφορετικό μονοπάτι, πέρα από την κλασική μαρξιστική θεωρία, το οποίο στηρίζεται θεμελιακά σε δύο πράγματα. Πρώτον, η πληροφοριακή τεχνολογία διαμορφώνει πλέον τους μηχανισμούς των τιμών. Εάν κάνεις copy paste σε κάτι δωρεάν, η παραδοσιακή οικονομική θεωρία και η μαρξιστική μαζί συστήνουν πως η τιμή του αντιγραφέντος προϊόντος θα είναι μηδενική. Εκτός αν κάτι μεσολαβήσει και δώσει τιμή μονοπωλώντας την αγορά. Δημιουργείται δηλαδή μια δυναμική μηδενικής τιμής. Δεύτερον, με αυτή τη δυναμική έχουμε την πιθανότητα ταχύτατης αυτονόμησης πολλών εργασιών. Δεν είμαι ο πρώτος που γράφει για την αυτονομία. Προτείνω όμως ίσως για πρώτη φορά να χρησιμοποιήσει η αριστερά και οι προοδευτικές δυνάμεις αυτό το μηχανισμό προς την κατεύθυνση επίτευξης κοινωνικής δικαιοσύνης. Που μας φέρνει πέρα από τις θέσεις του καπιταλισμού και του σοσιαλισμού όπως εκφράστηκαν το 19^ο και στις αρχές του 20^ού αιώνα.

ΕΡ.: Πώς εξηγείτε ότι η πληροφορία στις μέρες μας δεν είναι πλέον το μέσο, αλλά έχει μετατραπεί σε κεφάλαιο;

ΑΠ.: Η πληροφορία είναι ταυτόχρονα εργαλείο και τεχνολογία. Ένα προϊόν-κλειδί. Το 19^ο αιώνα οι εργάτες κατείχαν τα εργαλεία. Στον 20^ό αιώνα αντιστράφηκαν οι όροι και η κατοχή των εργαλείων πέρασε στα αφεντικά. Στον 21^ο αιώνα εκατομμύρια άνθρωποι γνωρίζουν ότι τα εργαλεία είναι σχεδόν δωρεάν. Στον κόσμο της πληροφορίας δε, το εργαλείο αναβαθμίζεται από τη μια μέρα στην άλλη τσάμπα. Οι διαφορές δεν περιορίζονται στο χώρο της πληροφορίας, αλλά επεκτείνονται και στο φυσικό κόσμο. Εκεί όπου υπάρχει ένα ψηφιακό στρώμα αναγκαιότητας. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να πετάξει ένα αεροπλάνο δίχως πληροφορία. Ποιος είναι ο αντίκτυπος; Οι τιμές φυσικών προϊόντων, για παράδειγμα τα τεχνολογικά εξαρτήματα, πέφτουν κάθετα προς τα κάτω. Το κόστος ενός εκατομμυρίου τρανζίστορ που περιέχονται σ’ ένα τσιπ από σιλικόνη κοστίζει 6 σεντς. Θα μου πείτε, γιατί να χρειαστώ ένα εκατομμύριο τρανζίστορ, ενώ μπορώ να διαθέτω ένα δισεκατομμύριο μέσα σ’ ένα κινητό τηλέφωνο τελευταίας τεχνολογίας; Διότι είναι η βάση του Pentium των υπολογιστών και είναι ουσιαστικά δωρεάν. Καμία άλλη τεχνολογία δεν συμπεριφέρεται έτσι. To επιχείρημα που αναπτύσσω στο βιβλίο είναι ότι η τεχνολογία αποτρέπει τον καπιταλισμό να προσαρμόζεται στις εκάστοτε περιστάσεις. Η προσαρμοστικότητα του καπιταλισμού υπό ομαλές συνθήκες δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας, νέα καταναλωτικά προϊόντα, αυξάνοντας το βιοτικό επίπεδο. Αυτό αποτελεί εξάλλου και το διαχρονικό επίτευγμα του καπιταλισμού, με το οποίο αντιμετωπίζει την αριστερά χρόνια τώρα. Για παράδειγμα, λένε ότι στις αρχές του περασμένου αιώνα βελτιώθηκαν οι συνθήκες διαβίωσης, ότι μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου καλυτέρευσε η πραγματική οικονομία κ.ά. Η πληροφοριακή τεχνολογία κάνει ακριβώς το αντίθετο. Αποτρέπει το καπιταλιστικό σύστημα να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Το γεγονός ότι αυτή τη στιγμή έχουμε μια οικονομική στασιμότητα παγκοσμίως, απέναντι στην ταχύτατα αναπτυσσόμενη και ταυτόχρονα άμεσα βελτιωμένη τεχνολογία, δεν είναι τυχαίο. Υπάρχει άμεση σύνδεση. Το ζήτημα με το νεοφιλελευθερισμό, αν θέλουμε να τον ορίσουμε έτσι, δεν είναι ότι εκφράζει ένα κακό σύστημα γενικώς και αορίστως. Είναι ένα σύστημα που έχει φτάσει τον καπιταλισμό σε αδιέξοδο. Ο στόχος για τις προοδευτικές και αριστερές δυνάμεις την περίοδο που διανύουμε δεν βρίσκεται στη βελτίωση –«εξανθρωπισμό»– του υπάρχοντος συστήματος. Ακούς δεξιούς και αριστερούς πολιτικούς να λένε συνέχεια: θα δημιουργήσουμε νέες θέσεις εργασίας υψηλού προφίλ, θα βελτιώσουμε την πρωτογενή παραγωγή. Πώς, πού; Ρωτώ συνεχώς και απαντήσεις δεν παίρνω. Αυτό που γίνεται είναι ότι δημιουργούνται φτηνές δουλειές, ευέλικτες, που ουσιαστικά δεν έχουν λόγο να υπάρχουν. Το αντίδοτο σε αυτό είναι ο επανασχεδιασμός των κοινωνιών. Να αφεθούμε στη δύναμη της τεχνολογίας και παράλληλα να τη χειραγωγήσουμε. Όσο περνούν τα χρόνια, το βασικό εισόδημα θα ξεφύγει από το σταθερό του πλαίσιο και θα μετατραπεί, αν δεν έχει γίνει ήδη, σε μεταβατικό μέγεθος. Η δύναμη των αγορών και του κράτους θα συρρικνωθεί κι άλλο τα επόμενα χρόνια. Όπως και το μέγεθός τους. Δεν θα υπάρχει αρκετό κράτος να πληρώσει το βασικό μισθό. Θα πρέπει λοιπόν να μπούμε στη διαδικασία να παρέχουμε υπηρεσίες ο ένας στον άλλον εκτός αγοράς. Αυτό για μένα είναι το τέλος της μετάβασης.

ΕΡ.: Στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται ποιος θα είναι ο ρόλος της αριστεράς;

ΑΠ.: Κατ’ αρχάς, η ελίτ του νεοφιλελευθερισμού δεν μπορεί να σκεφτεί κάτι άλλο στο προσεχές μέλλον, πέρα απ’ αυτό που βλέπουμε σήμερα στις συνεδριάσεις των Eurogroup. Μόνο η αριστερά έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει τα πράγματα προς την κατεύθυνση της κοινωνικής δικαιοσύνης αλλάζοντας ριζικά την κοινωνία. Όμως η κλασική αριστερά βλέπει την πληροφοριακή κοινωνία με αρνητικό τρόπο. Θεωρούν ότι είναι η αποθέωση του ατομισμού. Για τη δική μου γενιά, όπως και για εκείνη του πατέρα μου, αυτό εκπροσωπεί το απόλυτο κακό. Η αριστερά οφείλει να πάει παρακάτω. Όπως το έθεσε το Τόνυ Νέγκρι, η αριστερά θα πρέπει να καταλάβει πως το αντίστοιχο της βιομηχανίας σήμερα δεν είναι το software, αλλά όλη η κοινωνία. Η οποία έχει μετατραπεί σε μηχανισμό εκμετάλλευσης. Γι’ αυτό η αριστερά θα πρέπει να δει όλες τις πτυχές της κοινωνίας και όχι μόνο τις επιμέρους επαγγελματικές ομάδες. Στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ, λίγο πριν ανέβει στην εξουσία, αλλά και ευρύτερα στην ελληνική αριστερά, γινόταν μεγάλη κουβέντα για διαδικτυακές οριζόντιες μορφές ανταλλακτικής διαχείρισης, συνεργατικές κοοπερατίβες, συνεταιρισμούς. Αυτή τη στιγμή στην Ισπανία, σε τρεις πόλεις όπου η αριστερά πλειοψηφεί, έχει εφαρμοστεί αυτό το δίκτυο της οριζόντιας οικονομίας από τα κάτω. Στην Ελλάδα μπορεί να έγιναν κάποια μικρά βήματα, αλλά το σύστημα δεν προχώρησε. Ίσως επειδή η κυβέρνηση σύρθηκε να κυβερνήσει και υπερασπίζεται τον εαυτό της σε κάθε βήμα. Ό,τι κι αν γίνει το επόμενο διάστημα, η ελληνική αριστερά θα πρέπει να πάρει στα σοβαρά το χτίσιμο από τα κάτω της εναλλακτικής οικονομίας.

ΕΡ.: Καλά όλα αυτά, θα πει κάποιος, θα καταργηθεί όμως η αμειβόμενη εργασία;

ΑΠ.: Ωραία ερώτηση. Αρχικά, δεν υπάρχει αμοιβή. Ο πλούτος έρχεται μέσω της αφθονίας. Αυτή τη στιγμή στη Σίλικον Βάλεϊ και στο εσωτερικό αρκετών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, προσπαθούν να εξερευνήσουν το «blockchain», που είναι η τεχνολογία πίσω από το bitcoin. Έτσι ώστε να γίνονται πληρωμές σε μικρή αρχικά κλίμακα μέσω υπηρεσιών. Για παράδειγμα: πόσα λεπτά από το χρόνο ενός δικηγόρου μπορούν να ανταλλαχθούν με τα αντίστοιχα ενός αγρότη; Με αυτό τον τρόπο πριμοδοτείς το συνεργατικό τομέα της αγοράς, δηλαδή τη μη-αγορά, προμηθεύοντάς τη με δωρεάν προϊόντα. Ήδη εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη διαθέτουν σε ευρύτατο βαθμό δωρεάν software. Θα μου πείτε, και τι δουλειές θα υπάρχουν τότε; Προσωπικά έχω μια δουλειά που την πληρώνει ένας καπιταλιστής, αλλά παράλληλα διαθέτω δωρεάν την εργασία μου κάπου αλλού. Φτιάχνω ένα δωρεάν προϊόν. Αυτή είναι η πρωτογενής πηγή συσσώρευσης και ανταλλαγής αργότερα με μικροποσά. Η Σίλικον Βάλεϊ το ’χει καταλάβει. Οι πάπες του παλιού καπιταλισμού όχι ακόμη. Αφθονία σημαίνει αφθονία. Η οποία σπάει την τελμάτωση της παρούσας οικονομίας. Είναι το πρώτο στάδιο της οικονομικής ελευθερίας. Η κάτοψη αν θέλετε. Το κτήριο θα χτιστεί πάνω της.

ΕΡ.: Ένα από τα σημαντικά σημεία που θίγετε μέσα στο βιβλίο είναι η εργασιακή θεωρία της τιμής. Πείτε μας πώς την αντιλαμβάνεστε εσείς.

ΑΠ.: Στην εργασιακή θεωρία της τιμής που εγώ υποστηρίζω, ένα αντικείμενο ανταλλάσεται μ’ ένα άλλο. Ένα μέρος της εργασίας προέρχεται από την εργατική παραγωγή και ένα άλλο προϋπάρχει ως ακατέργαστη ύλη. Ας υποθέσουμε πως ένα προϊόν κρατάει για πάντα και βγαίνει από μια μηχανή που παράγει και άλλα πράγματα. Μαθηματικά, αυτή η διαδικασία οδηγεί στο άπειρο. Εάν διαιρέσεις οτιδήποτε με το άπειρο, έχει αποτέλεσμα μηδέν. Καμιά συμβατική μηχανή, ούτε τα εξαρτήματά της κρατούν για πάντα. Όσο όμως κρατούν, προσθέτουν κόστος στην παραγωγή. Το ζήτημα είναι πώς θα μειώσουμε το κόστος των υλικών. Το software μπορεί να είναι το ιδανικό μηχάνημα, όπως το έθετε ο Μαρξ, που δεν κοστίζει τίποτα σχεδόν και κρατά για πάντα. Βεβαίως, ακόμη και σήμερα, η πρώτη ύλη είναι περιορισμένη. Ζούμε σ’ έναν κόσμο όπου οι φυσικές πρώτες ύλες είναι περιορισμένες. Η πληροφορία κατασκευάζεται προσώρας να είναι τεχνητά περιορισμένη, ενώ στην πραγματικότητα είναι άπειρη. Για να συμβαδίζει με τα υπόλοιπα χρηστικά προϊόντα. Τα μεγάλα μονοπώλια (Google, Amazon κ.ά.) εμποδίζουν τις δυνάμεις της αγοράς να επέμβουν στην πληροφορία, έτσι ώστε να φθηνύνει αισθητά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Apple με τα iTunes, που επιβάλλουν τιμές στο μίνιμουμ, υποτίθεται, της αξίας. Εάν σπάσουν τα μονοπώλια αυτά, η τιμή θα πέσει στο μηδέν. Το σύστημα μέχρι στιγμής είναι σχεδιασμένο να διαχειρίζεται το πεπερασμένο των πηγών. Μικρά νησιά τεχνολογικής αφθονίας είναι η ελπίδα του μέλλοντος.

Νίκος Κουρμουλής

πηγή: http://www.stokokkino.gr/article/1000000000031952/O-Pol-Meison-Sto-Kokkino-O-rolos-tis-Aristeras-sto-neo-topio