Η θάλασσα δεν είναι μπλε

Καρχαρίες της στεριάς

Η γιαγιά είχε περασμένο στον δεξή αγκώνα το λουρί της μαύρης δερμάτινης τσάντας, ενώ η παλάμη εφαπτόταν στον ώμο της, σε ένα κλείδωμα όλου του χρηματικού αποθέματος που κουβαλούσαμε για τις διακοπές. Υπολογίζω γύρω στις ογδόντα, μπορεί και εκατό χιλιάδες δραχμές. Στο αριστερό χέρι κουβαλούσε το πεσκέσι για τον διοικήτη: ένα τάπερ με σαρικόπιτες, δύο σακουλάκια σταφίδες, ένα μεγάλο βάζο ελιές κορωνέικες κι ένα κεφαλοτύρι τυλιγμένο με φύλλα από τον Ριζοσπάστη. Ο παππούς κρατούσε στη μια χούφτα τα ναύλα και στην άλλη το κομπολόι. Αφού κανένας τους δεν είχε ελεύθερα χέρια ώστε να με συγκρατήσει, μπορούσα να περιπλανιέμαι ανάμεσα στο μπουλούκι μπροστά στο αγκυροβολημένο πλοίο.

Με αναστάτωνε ευχάριστα η περιπλάνηση σ’ αυτόν τον ανθρώπινο λαβύρινθο, παρόλο που το χαμηλό μου ύψος περιόριζε την ορατότητα. Στο σουλάτσο φρόντιζα να αποφεύγω όσους βρομούσαν ιδρωτίλα ή ποδαρίλα – επιμένοντας να φορούν κλειστά παπούτσια με τέτοια ζέστη. Ακόμα όμως κι όταν απομακρυνόμουν από κοντά τους, ο παππούς και η γιαγιά, που κι αυτοί μύριζαν ναφθαλίνη και θυμίαμα, δεν ανησυχούσαν πως θα με χάσουν και θα με ψάχνουν μέσω Ερυθρού Σταυρού, όπως τον παππού, όταν κηρύχθηκε αγνοούμενος πολέμου στον Εμφύλιο.

Έμοιαζαν αλλιώτικοι στην αναχώρησή μας. Ο παππούς είχε επιβάλει στη γυναίκα του να αποχωρίζεται το τσεμπέρι της όταν κινούσαν για τα ιαματικά λουτρά, στα Μέθανα, στην Αιδηψό ή στην Ικαρία. Χωρίς το κεφαλομάντιλο φανερωνόταν η ώριμη μα αρχοντική ομορφιά της – τα πράσινα μάτια, τα πλούσια καστανά μαλλιά, ελάχιστα ασπρισμένα, τα στητά ζυγωματικά και τα καρδουλένια χείλη. Ο άντρας της, τέσσερα χρόνια νεότερός της, εξίσου γοητευτικός με τη συμβία του. Ψηλός, καμαρωτός, αρχοντάνθρωπος. Φάνταζαν στα μάτια μας σαν το ιδανικό ζευγάρι. Ως πρότυπο μας κατέστρεψαν. Ψάχναμε όλα τα εγγόνια τον μεγάλο έρωτα, ενώ παράλληλα έχτιζαν πολυκατοικίες οι ψυχοθεραπευτές –προσπαθώντας να μας προσγειώσουν– και οι δικηγόροι – για να μας βγάζουν διαζύγια.

Η μπουκαπόρτα, σαν στόμα με χαλασμένα δόντια, έχασκε αναδίδοντας μια ασφυκτική μπόχα. Όμως το καψαλισμένο καουτσούκ από ελαστικά φορτηγών, ανακατεμένο με ρύπους εξατμίσεων αυτοκινήτων και αποφορά πετρελαίου από τα ντεπόζιτα του καραβιού, συνέθετε το πιο εξαίσιο άρωμα. Το άρωμα του πρώτου ταξιδιού. Τελικά τι κι αν ταξίδεψα σε όλη σχεδόν την Ελλάδα και την Ευρώπη και πήρα και μια τζούρα Μέσης Ανατολής; Δεν κόπασε διόλου εκείνη η παρόρμηση να εξορμώ και να εκδράμω.

Εκείνο τον Ιούλιο του ’87 έμελλε να αναχωρήσω πρώτη φορά από το νησί και η καρδιά μου κινδύνευε να σπάσει από την αγωνία. Θα περνούσα ξυστά από την Αθήνα, την πόλη-όνειρο. Στο άκουσμα και μόνο του τοπωνυμίου ένιωθα πεταλούδες στο στομάχι, όπως όταν είχα ερωτευτεί τον Αντώνη στην Τρίτη Δημοτικού και κατόπιν τον Τάκη Χρυσικάκο στον «Θάνατο του Τιμόθεου Κώνστα». Τελικά τα έφτιαξα με τον συμμαθητή μου στην Έκτη, ο ηθοποιός μού βάζει καρδούλες πια στο Instagram και κατοικώ στην πρωτεύουσα. Όλα τα όνειρά μου εκπληρώθηκαν. Μονάχα τα Μαθηματικά παρέμειναν ανεκπλήρωτη επιθυμία. Κακό του κεφαλιού τους που δεν ανταποκρίθηκαν, τώρα θα έλυνα προχωρημένες εξισώσεις αντί να σκαρώνω διηγήματα.

Όταν πιάσαμε λιμάνι τα ξημερώματα, είχα νεύρα επειδή δεν είχα καλοκοιμηθεί. Όλη νύχτα στην καμπίνα ροχάλιζαν δυο γιαγιάδες και μια η δικιά μου τρεις. Ήθελα να τις καρυδώσω. Φοβόμουν επίσης ότι θα βούλιαζε το πλοίο περνώντας από τη Φαλκονέρα, καθώς το αδηφάγο αυτί μου είχε προλάβει να υποκλέψει από τις κουβέντες των μεγάλων πως εκεί υπάρχει κάποιος ύφαλος και συμβαίνουν πολύνεκρα ναυάγια. Μ’ ετούτα και μ’ εκείνα, δεν έκλεισα μάτι όλη νύχτα. Τόσο σκουντουφλούσα στις έξι το πρωί από τη νύστα, ώστε η αποβίβαση στο λιμάνι του Πειραιά με άφηνε παγερά αδιάφορη. Όπως συχνά συμβαίνει με τους θεριεμένους από προσδοκία πόθους, σαν βρεθούν στην ακανθώδη πραγματικότητα, σκάνε με κρότο στην πρώτη ακίδα.

Εκείνο που αγνοούσα ως τότε –γιατί σε κανέναν από τους δικούς μου δεν είχα εμπιστευτεί τον διακαή μου πόθο να επισκεφθώ την πρωτεύουσα– είναι πως δεν ήταν καθόλου στο πρόγραμμα να διασχίσουμε το κλεινόν άστυ, αφού θα επιβιβαζόμασταν αμέσως σε δεύτερο πλεούμενο, στη γραμμή για Αργοσαρωνικό. Μέχρι να έρθει η ώρα της επιβίβασης στο «δελφίνι», πήγαμε μέχρι το απέναντι καφενείο. Μύριζε καϊμάκι ελληνικού καφέ, υγραέριο από το πετρογκάζι, γράσο από τις μουντζουρωμένες στολές των μηχανικών και πολυκαιρισμένα ξύλινα τραπέζια λουστραρισμένα από την τριβή με την ανθρώπινη σάρκα. Έφαγα τα λουκουμάκια που συνόδευαν τους καφέδες του παππού και της γιαγιάς, πήγαν κάτω τα φαρμάκια και ανεβήκαμε στο επόμενο πλοίο.

Το «δελφίνι», ένα ταχύτατο για την εποχή επιβατηγό σκάφος, θα μας μετέφερε στον τελικό προορισμό μας. Ο παππούς μου, με το κουστούμι, τα λευκά μαλλιά του, το μεγάλο μέτωπο και το μουστάκι, ατένιζε τους γαλάζιους ορίζοντες στην κουπαστή και ήταν σαν να ’βλεπες πίνακα ζωγραφικής. Η γιαγιά, πάλι, είχε κουρνιάσει σε μια γωνιά πασχίζοντας να συγκρατήσει τον κότσο της, βορά στους ανέμους δίχως το μαντίλι. Έβγαζε τα τσιμπιδάκια και τις φουρκέτες απ’ τα μαλλιά της και τα έμπηγε με μανία στην πλεξούδα της, όπως ψαροντουφεκάς το καμάκι στο άτυχο θαλάσσιο πλάσμα. Όσο για μένα, κοιτούσα με επιμονή τα θαλάσσια μήκη, μήπως φανεί κανένα αληθινό δελφίνι, γιατί το δήθεν δελφίνι, έτσι όπως έτρεχε σαν δαιμονισμένο, με έκανε να θέλω να ξεράσω τα άντερά μου. Μέχρι εκείνη την ώρα τίποτα δεν προμήνυε απολαυστικές θερινές διακοπές.

Όμως δεν άργησε η ανταμοιβή. Η πόλη των Μεθάνων ήταν χάρμα οφθαλμών και εξέπεμπε μια γλυκιά γαλήνη. Ένας παραθαλάσσιος οικισμός απλωμένος κατά μήκος της θάλασσας, με το λιμανάκι, τις δεντροστοιχίες, τα ιαματικά λουτρά, το θερινό σινεμά, τους πλανόδιους παγωτατζήδες και τα λιγοστά αυτοκίνητα. Η κόρη του διοικητή πολύ γρήγορα μου δάνεισε επ’ αόριστον το ποδήλατό της, οπότε χόρτασα ποδηλατάδες πάνω κάτω όλη μέρα στη χερσόνησο.

Κάθε Παρασκευή διέσχιζα πεζή και ασυνόδευτη από τη μία άκρη ως την άλλη τη λουτρόπολη για να αγοράσω τη Μανίνα, ένα νεανικό περιοδικό του προηγούμενου αιώνα, να εμπλουτίσω τη συλλογή μου από αφίσες και να διαβάσω τις συνέχειες των ασπρόμαυρων εικονογραφημένων ιστοριών. Μετά διαδόθηκε η χαρά μου να βολτάρω με το ποδήλατο και με έστελναν οι γέροντες να τους αγοράζω εφημερίδες. Η αίσθηση της ελευθερίας σε ένα όμορφο τοπίο με κατέκλυζε ευχάριστα. Όταν μάλιστα η γιαγιά μού επέτρεψε να δω ταινία μόνη μου στο θερινό σινεμά, πλημμύρισα από ατόφια ευτυχία. Η μία ταινία ήταν με την Αλίκη Βουγιουκλάκη, το «Ωραία μου κυρία», και η άλλη ήταν μία του Δαλιανίδη, το «Θηλυκό θηριοτροφείο». Η ομορφιά, η ανεμελιά, η ελευθερία και η καλοπέραση σύντομα επισκιάστηκαν από έναν αδιέξοδο έρωτα. Αγάπησα έναν φαντάρο που υπηρετούσε –υποθέτω ως φοβερό «βύσμα», τώρα που αναλογίζομαι τα στρατιωτικά του καθήκοντα– στο ΚΛΑΠ.

Το ΚΛΑΠ, που μέχρι πρόσφατα νόμιζα πως το έλεγαν κλαμπ, όπως δηλαδή το πρόφεραν ο παππούς κι η γιαγιά, επρόκειτο για μία ακόμα παροχή του κοινωνικού κράτους του ΠΑΣΟΚ της πρώτης περιόδου. Τρεις δεκαετίες αργότερα ερεύνησα τι ήταν εκείνο το τριώροφο κτήριο με την πολυτελή και γιγαντιαία σάλα και τους πολυελαίους, όπου γευμάτιζε μονάχα ο διοικητής και άλλοι αξιωματικοί, θαμμένο μέσα σ’ αυτό το κράμα Ιστορίας και μύθου που χαρακτηρίζει την παιδική μνήμη. Το ακρωνύμιο σήμαινε Κέντρο Λουτροθεραπείας Αναπήρων Πολέμου. Πλέον είναι ένα ερειπωμένο ακίνητο που προσπαθεί να το πουλήσει το κράτος μέσω ΤΑΙΠΕΔ. Κάποιοι Τσέχοι επιχειρηματίες είχαν εκδηλώσει ενδιαφέρον να το αγοράσουν, αλλά οι διαπραγματεύσεις δεν τελεσφόρησαν. Το παρατσούκλι του παππού μου, συμπτωματικά, ήταν «Τσέχος» και σ’ εκείνο το ξενοδοχείο παραθέριζε ως ανάπηρος πολέμου.

 Η αναπηρία του παππού μου δεν ήταν εμφανής. Οι αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού, στις τελευταίες μάχες στον Γράμμο, τον τραυμάτισαν στο πόδι, τον συνέλαβαν και τον περιέθαλψαν. Όταν τέλειωσε ο Εμφύλιος, ο παππούς μου ο Λευτέρης και άλλοι αιχμάλωτοι στάλθηκαν στις χώρες του λεγόμενου «πρώην ανατολικού μπλοκ» με τον χαρακτηρισμό «μοναρχοφασίστες»· συνταξίδευαν με τους πολιτικούς πρόσφυγες κι έφτασαν μέσω Γιβραλτάρ στην Τσεχοσλοβακία. Χάθηκαν τα ίχνη του και κηρύχθηκε αγνοούμενος πολέμου από το ελληνικό κράτος. Η γυναίκα του, μητέρα τότε ενός αρσενικού βρέφους κι ενός κοριτσιού, του έκανε μνημόσυνο σε κενοτάφιο.

Ο παππούς επέστρεψε μετά από δώδεκα χρόνια, κουτσός και κομμουνιστής. Φρόντισε να οργανωθεί στο ΚΚΕ και να αποκηρύξει το δεξιό του παρελθόν, όπως επίσης φρόντιζε να κάνει ειδική παραγγελία παπούτσια – το ένα υπόδημα με λίγο πιο παχύ τακούνι, ώστε να ισορροπεί. Άλλοι ηλικιωμένοι είχαν πιο φανερές αναπηρίες, κομμένα δάχτυλα, κομμένα χέρια, να λείπει όλο το πόδι από το γόνατο και κάτω, κι ένας που τον φοβόμουν είχε το ένα μάτι γυάλινο. Αλλά επειδή ήταν χωρατατζής και άκουσα να λέει στους συμπαίκτες του στην πρέφα πως με το ψεύτικο μάτι βλέπει τα φύλλα τους, τον ξεφοβήθηκα.

Οι άντρες έπαιζαν χαρτιά και τάβλι στο προαύλιο του ΚΛΑΠ, ενώ οι γυναίκες τους έκαναν πηγαδάκια και μουρμούριζαν τα δικά τους φτιάχνοντας κεντήματα σε στρογγυλά τελάρα ή πλέκοντας δαντέλες με το βελονάκι. Ελάχιστες κάθονταν άπραγες, πάντα με μια δικαιολογία στο στόμα: ή που δεν καλόβλεπαν, ή που έπασχαν από ρευματικά, ή που δεν έλεγχαν το τρέμουλο στα χέρια. Πάντως παιδιά δεν υπήρχαν τριγύρω, καθώς δε συνήθιζαν να κουβαλούν τα εγγόνια τους σ’ εκείνο το δημόσιο ξενοδοχείο λαβωμένων απόμαχων. Αντίθετα, ο παππούς μου φαίνεται να είχε μια εξέχουσα θέση, άγνωστο γιατί, οπότε θυμάμαι πως είχαμε και την τιμή να δειπνήσουμε με τον διοικητή –ο οποίος είχε καλοδεχτεί το πεσκέσι από την Κρήτη– και την οικογένειά του. Εκεί γνώρισα την κόρη του, που μου δάνεισε το ροζ ποδήλατο με το καλάθι.

Ο διοικητής του Κέντρου ήταν αξιωματικός του πολεμικού ναυτικού. Φορούσε στολή εξόδου με σιρίτια, είχε τουπέ και διέταζε πέντ’ έξι φαντάρους, μεταξύ των οποίων και τον Φάνη από την Τήλο, τον οποίο ερωτεύτηκα επειδή έμοιαζε λιγάκι στον Σταμάτη Γαρδέλη, πρωταγωνιστή στο «Θηλυκό θηριοτροφείο». Σαν τώρα θυμάμαι ένα γλαφυρό όνειρο με εμένα και τον Φάνη να αναχωρούμε με το «δελφίνι» για το νησί του, όπου θα τον παντρευόμουν. Όταν ξύπνησα και καταλάβα πως ήταν μοναχά ένα όνειρο, πολύ στενοχωρήθηκα. Αλλά σύντομα το ξεπέρασα.

Το μόνο πραγματικά μελανό σημείο σ’ εκείνες τις παραδείσιες πρώτες διακοπές ήταν ο μπουφετζής. Το προνοιακό οίκημα διέθετε και ένα κυλικείο, το οποίο πρόσφερε καφέδες, αναψυκτικά και τοστ. Τις δύο προηγούμενες χρονιές το είχε αναλάβει ο παππούς μου. Γι’ αυτό σας λέω, ο παππούς κάποια ιδιαίτερη σχέση είχε με τη διοίκηση, αλλά τώρα εκεί που είναι τρέχα γύρευε, δε θα μάθουμε ποτέ. Τα προηγούμενα δύο καλοκαίρια λοιπόν, η ξαδέρφη μου και ο μικρός μου αδερφός, που είχαν συνοδεύσει διαδοχικά το ζευγάρι των προγόνων μας, είχαν κονομήσει αρκετό παραδάκι από τα πουρμπουάρ των γερόντων. Εμένα, πάλι, κλασικά, «δε μου τρέχουν» τα λεφτά. Τη χρονιά που παραθέριζα εγώ μαζί τους, δεν το ανέλαβε ο παππούς το καφενεδάκι.