Νίκος Α. Μάντης: Αγάπη για την γλωσσική έκφραση

Ένας από τους πιο ολοκληρωμένους συγγραφείς της νεότερης γενιάς ο Νίκος Α. Μάντης, χτίζει σιγά-σιγά ένα αξιόλογο μεταφραστικό έργο. Για την τρέχουσα σεζόν, έχει μεταφράσει δύο πολύ σημαντικά βιβλία της κλασσικής και σύγχρονης αμερικανικής βιβλιογραφίας: «Δεν γίνονται αυτά εδώ», του Σίνκλερ Λιούις και «Ο πουλημένος» του Πωλ Μπέιτι, που κέρδισε το βραβείο Booker. Στην κουβέντα που ακολουθεί ο Νίκος Α. Μάντης, μας εξολομογείται τους τρόπους προσέγγισης των δύο μεγάλων αυτών έργων.

Συνέντευξη στον Νίκο Κουρμουλή

 Υπάρχουν σύνορα μεταξύ της συγγραφικής διαδικασίας και της μετάφρασης; Αν ναι, που σταματά το ένα και από που ξεκινά το άλλο; Κατά την προσωπική σου εμπειρία.

Για μένα η βάση και των δύο δραστηριοτήτων είναι κοινή, δηλαδή η αγάπη για τη γλωσσική έκφραση στο πλαίσιο της μυθοπλασίας. Αγαπώ τη μετάφραση, γιατί μου υποδεικνύει δρόμους μέσα απ’ τους οποίους μπορώ να «μπαίνω στα παπούτσια» συγγραφέων διαφορετικής καταγωγής, προέλευσης και νοοτροπίας, προσέχοντας να μην ξεφύγω απ’ το στυλ τους και εξυπηρετώντας το όραμά τους. Είναι μια πολύτιμη διαδικασία εξάσκησης, που ελπίζω ότι με βοηθάει στη συνεχή προσπάθεια να προσεγγίσω το μυστήριο της έκφρασης.

Ποια από τα βιβλία που έχεις μεταφράσει έως τώρα σε έχουν επηρεάσει περισσότερο από άλλα και γιατί.

Νομίζω ότι τόσο το «Πώς να είσαι δύο» της Άλι Σμιθ, όσο και «Ο Πουλημένος» του Πωλ Μπέιτι φέτος, ήταν δύο βιβλία με ιδιαίτερες εκφραστικές απαιτήσεις, λόγο με ποιητικές προεκτάσεις και πολύ προσωπική πρόζα, τα οποία με δυσκόλεψαν αρκετά κατά τη διαδικασία της μετάφρασης, και μου έδωσαν ικανοποίηση σε σχέση με το τελικό αποτέλεσμα. Η ικανοποίηση του μεταφραστή είναι ο έπαινος προς το συγγραφέα – αν ο συγγραφέας επαινείται για το βιβλίο του, τότε κι εκείνος θα πρέπει να νιώθει καλά.

Πρόσφατα μετέφρασες δύο πολύ σημαντικά μυθιστορήματα: το “Δεν γίνονται αυτά εδώ” του Σίνκλερ Λιούις και “Ο πουλημένος” του Πωλ Μπέιτι, που πήρε και το βραβείο Booker της χρονιάς. Ποιες οι διαφορές των δύο αυτών βιβλίων ή και οι ομοιότητες αν υπάρχουν (γλωσσικά, στυλιστικά, από πλευράς ύφους κλπ).

 Είναι δύο βιβλία πολύ μακρινά μεταξύ τους, τόσο χρονικά, όσο και εκφραστικά, που τα ενώνει ωστόσο ο έντονος προβληματισμός για την κατάσταση της αμερικανικής κοινωνίας. Το βιβλίο του Λιούις, γραμμένο το 1935, είναι παραδοσιακό σε σχέση με τον τρόπο γραφής και τη δομή του, και διακρίνεται για τον προβληματισμό που πηγάζει από τη φανταστική εκδοχή μιας Αμερικής με φασιστικό καθεστώς (εκδοχή ανατριχιαστικά ρεαλιστική στις μέρες μας). Από την άλλη ο Μπέιτι, σύγχρονός μας, υιοθετεί έναν άναρχο, προφορικού τύπου λόγο, γεμάτο ιδιωματικές εκφράσεις, βωμολοχίες και καυστικό χιούμορ (λόγο που παραπέμπει στην παρλάτα ενός σταντ-απ κωμικού) για να ανασκολοπίσει τον καθωσπρεπισμό και την υποκρισία που περιβάλλουν τις φυλετικές σχέσεις στην Αμερική.

Ο Σίνκλερ Λιούις περιγράφει με αδρές γραμμές την εύθραυστη φύση της Δημοκρατίας. Προϊδεάζει για την κυριαρχία του ολοκληρωτισμού-φασισμού στις Η.Π.Α. Από ποια ύλη μπορεί να είναι φτιαγμένο ένα “προφητικό” μυθιστόρημα;

Νομίζω ότι η «προφητική» μυθοπλασία (αυτό που στα αγγλικά αποκαλείται και «speculative fiction») απαιτεί από το συγγραφέα να έχει έντονη παρατηρητικότητα και ανοιχτές κεραίες σε σχέση με τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν περισσότερο την εποχή του, έτσι ώστε να τα προβάλει και προς το μέλλον διογκώνοντάς τα. Σε κάθε περίπτωση, όσο εντυπωσιακά μελλοντολογικό και αν είναι ένα τέτοιο μυθιστόρημα, πάντα έχει στο στόχαστρο την εποχή του, και με εκείνη αναπόφευκτα συνδιαλέγεται. Ο Λιούις διαθέτει όλα αυτά τα προσόντα, φτιάχνοντας μια ιστορία που ώρες-ώρες μοιάζει με δημοσιογραφική αποτύπωση μιας δεδομένης πραγματικότητας – γι’ αυτό και το βιβλίο του μπορεί να γίνει ιδιαίτερα σοκαριστικό.

Από την άλλη μεριά ο τίτλος “Ο πουλημένος” του Πωλ Μπέιτι, μπορεί να εγείρει αντιδράσεις (αφού για παράδειγμα ο ξένος τίτλος είναι “The sellout”-Το ξεπούλημα). Μπορείς να μας πεις περισσότερα γι αυτό; Εν συνεχεία τι καινούργιο κομίζει ο Μπέιτι στην σαρωτική του κριτική του για τα κλισέ της μαύρης κουλτούρας, όπως και για την ταυτότητα της σύγχρονης Αμερικής; 

 Το βασικό επιχείρημα του Μπέιτι είναι ότι παρά τα μυθεύματα περί μιας «μετα-φυλετικής» κοινωνίας που δήθεν έχει οικοδομηθεί στην Αμερική, όπου η φυλή του καθένα (αλλά και το φύλο, η κοινωνική τάξη, ή η διαφορετική εθνική προέλευση) δεν παίζει πια κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνικής του θέσης, ο ρατσισμός είναι πανταχού παρών, τόσο εκ μέρους των λευκών, αλλά και -ίσως ακόμα πιο πολύ- μέσα στην ίδια την κοινότητα των μαύρων, ως εσωτερικευμένη πηγή αυτολύπησης και τροχοπέδη. Ο ήρωας του βιβλίου, αποσυνάγωγος τόσο των λευκών όσο και των μαύρων (εξ ου και το προσωνύμιο «Πουλημένος» που οι τελευταίοι του έχουν προσδώσει) προβαίνει στο αδιανόητο εγχείρημα να αποκαταστήσει τον φυλετικό διαχωρισμό και τη δουλεία σε μια συνοικία τού Λος Άντζελες όπου κατοικεί, ελπίζοντας ότι η «επαναφορά» των παλιών ορίων θα βοηθήσει τις κοινότητες να αυτοπροσδιοριστούν χωρίς τα άλυτα μπερδέματα και τις τριβές του σύγχρονου κόσμου. Με κωμικοτραγικά αποτελέσματα, όπως είναι φυσικό.

Πες μας τα μελλοντικά συγγραφικά και μεταφραστικά σου σχέδια.

 Ένα βιβλίο με ποιήματα και τίτλο «Κωμωδία Παρεξηγήσεων» πρόκειται να εκδοθεί άμεσα. Μέσα στον επόμενο χρόνο ελπίζω και κυκλοφορήσει και το καινούργιο μου μυθιστόρημα. Από μετάφραση, περιμένω προτάσεις.

Ο Νίκος Μάντης, εκτός της συγγραφής και της μετάφρασης, από τι άλλο συγκινείται; 

Από οτιδήποτε έχει το αισθητικό ερώτημα στο επίκεντρό του, δηλαδή από πάρα πολλά πράγματα, όπως ο κινηματογράφος, το θέατρο, η φωτογραφία, η αρχιτεκτονική. Προσπαθώ να έχω τα μάτια και τα αυτιά μου ανοιχτά και να μη χάνω την περιέργειά μου, όσο δύσκολο κι αν γίνεται αυτό ορισμένες φορές.