Η άνοδος του σημερινού κράτους επιτήρησης

Tου Λούκ Χάρντινγκ για την Guardian

Τον Ιανουάριο του 2013, η σκηνοθέτις Λόρα Πόιτρας κάλεσε τον Mπάρτον Γκέλμαν να πιούν έναν καφέ. Η Πόιτρας είπε στον Γκέλμαν –έναν πρώην ερευνητικό ρεπόρτερ στην Washington Post– ότι πριν από λίγες ημέρες μία ανώνυμη πηγή επικοινώνησε μαζί της.

Η πηγή αυτή που δεν ήταν άλλη από τον Σνόουντεν αυτοπαρουσιάστηκε ως μέλος  της κοινότητας των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών. Της αποκάλυψε ότι η ΝSA, η Υπηρεσία Εθνικής Ασφαλείας, είχε στήσει έναν μηχανισμό παρακολούθησης. Συγκέντρωνε δεδομένα από εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους. Οι επιπτώσεις ήταν τρομακτικές. Και ο ίδιος διέθετε στοιχεία.

Ακουγόταν εξαιρετικά σημαντικό, αλλά πώς θα μπορούσε κανείς να είναι σίγουρος; Τους επόμενους μήνες ο Γκέλμαν πραγματοποίησε μια σειρά κρυπτογραφημένων συνομιλιών με αυτόν τον παράξενο πληροφοριοδότη που είχε το ψευδώνυμο Verax. Aποδείχτηκε ότι ο Verax αναφερόταν σε μια υπόθεση ιστορικών διαστάσεων. Και ο Γκέλμαν θα γινόταν αποδέκτης μιας σειράς άκρως απόρρητων αρχείων εθνικής ασφάλειας.

Ο Σκοτεινός καθρέφτης είναι ο απολογισμός του Γκέλμαν για την επικοινωνία του με τον Έντουαρντ Σνόουντεν – μια σειρά από συνομιλίες, διαφωνίες και συμφιλιώσεις. Πρόκειται για μια βαθυστόχαστη ανάλυση του κράτους επιτήρησης στην Αμερική. Η ιστορία του Σνόουντεν έχει ήδη ειπωθεί σε βιβλία, μια ταινία και ένα θεατρικό έργο.

Ο Γκέλμαν περίμενε επτά χρόνια για να δώσει τη δική του εκδοχή. Αξιοποίησε όλο αυτό το διάστημα  εμβαθύνοντας σε μερικά από τα πιο δυσνόητα προγράμματα από το αρχείο του Σνόουντεν και μιλώντας με πηγές από τον κόσμο της τεχνολογίας και της ασφάλειας. Ο Σκοτεινός καθρέφτης δεν αλλάζει όσα γνωρίζαμε από το 2013: ότι η NSA και η βρετανική GCHQ, η ομόλογη της NSA, σαρώνουν συστηματικά σχεδόν όλες τις επικοινωνίες μας. Παρέχοντας όμως νέες και συχνά τρομακτικές τεχνικές λεπτομέρειες. Τα πρωτότυπα έγγραφα ­­­–που δημοσιεύθηκαν από τον Guardian και την Washington Post– αποκάλυψαν ότι η NSA διαθέτει πρόσβαση στους διακομιστές της Google και άλλων εταιρειών κοινωνικής δικτύωσης και υποκλέπτει τηλεφωνικά αρχεία. Οι υποστηρικτές της ιδιωτικότητας το αποκαλούν κατασκοπεία. Η βρετανική GCHQ διαφωνεί. Δεν αρνείται ότι συλλέγει μαζικά τα μεταδεδομένα μας. Όμως ισχυρίζεται ότι δεν εξετάζει τίποτε χωρίς εντολή παρακολούθησης.

Ο Σκοτεινός καθρέφτης είναι μια μεταφορά για το κράτος επιτήρησης. Αυτή η μαζική επέκταση της ικανότητας κατασκοπείας πραγματοποιήθηκε στα χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Μέχρι που ήρθε ο Σνόουντεν ­–δίνοντας υλικό στην Πόιτρας, στον Γκέλμαν και τον τότε αρθρογράφο της Guardian Γκλεν Γκρίνγουολντ (Glenn Greenwald)– oι πολίτες δεν είχαν ιδέα για την κλίμακα της επιχείρησης αυτής, ή της επίπτωσης που είχε στην ιδιωτικότητα.

Ο Σνόουντεν που σκιαγραφείται μέσα από αυτές τις σελίδες δεν είναι ούτε ήρωας ούτε προδότης. Ο Γκέλμαν τον σκιαγραφεί ως «πολύ ευχάριστη συντροφιά, αστείο και βλάσφημο, εύστροφο και με εκλεκτικά ενδιαφέροντα». Μπορεί επίσης να είναι «πεισματάρης, υπερόπτης και επικριτικός». Ο Γκέλμαν βλέπει τον ρόλο του ως έναν γεμάτο περιέργεια δημοσιογράφο και όχι ως συνήγορο. Ο Σνόουντεν δεν είναι υποχείριο της ρωσικής κυβέρνησης, καταλήγει, αλλά μπορεί κάλλιστα να έχει βλάψει την εθνική ασφάλεια – μια άποψη που ο Σνόουντεν απορρίπτει.

Τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια καλύπτουν όλη την πορεία μέχρι να αποκαλυφθεί η ιστορία. Ο Γκέλμαν είχε αποχωρήσει από την Post το 2010 και για ένα διάστημα σκέφτηκε να συνεργαστεί με κάποια άλλη εφημερίδα. Υπάρχουν τεταμένες συναντήσεις με στελέχη της Post και με δικηγόρους. Όταν λέει στους συναδέλφους του να ξεφορτωθούν τα κινητά τους τηλέφωνα, πριν από μία συνάντησή τους, αρκετοί αντιδρούν σαν να τους είχε ζητήσει «να βγάλουν τις κάλτσες τους».

Η έκδοση συνάντησε δυσκολίες από  το γεγονός ότι ο Σνόουντεν είχε αφήσει το συμβόλαιο του με την NSA στη Χαβάη και κατέφυγε στο Χονγκ Κονγκ. Τον Ιούνιο η Πόιτρας, ο Γκλεν Γκρίνγουολντ και ο δημοσιογράφος της Guardian Γιούεν ΜακΑσκιλ πήραν συνέντευξη από τον Σνόουντεν στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του στο Χονγκ Κονγκ.

Ο Γκέλμαν είναι ειλικρινής σχετικά με τις πιέσεις της κυβέρνησης Ομπάμα. Κάποιος προσπάθησε να χακάρει το iPhone και τους φορητούς υπολογιστές του. Αγόρασε ένα χρηματοκιβώτιο για το διαμέρισμά του στη Νέα Υόρκη, και χρησιμοποιούσε αδήλωτα κινητά. Όλα αυτά είχαν κόστος όσον αφορά «τον χρόνο, την ψυχική ενέργεια και τη αισθηματική ισορροπία», γράφει.

Μία παράνοια που ήταν όμως δικαιολογημένη. Οι ξένες υπηρεσίες πληροφοριών προσπάθησαν να αντλήσουν πληροφορίες από τη διαρροή αυτή.  Ένας Ρώσος έστειλε ίμειλ για να ρωτήσει αν ο Γκέλμαν θα μπορούσε να μοιραστεί ένα αντίγραφο από στοιχεία της NSA. Ο συνάδελφος του Γκέλμαν, ο Ασκάν Σολτανί, έλαβε πολλά μηνύματα από «καυτές» γυναίκες μέσω της υπηρεσίας γνωριμιών OKCupid. τα ονλάιν προφίλ τους στη συνέχεια εξαφανίστηκαν. Όταν ο Γκέλμαν επισκέφθηκε τον Σνόουντεν στη Μόσχα στα τέλη του 2013, έλαβε πολύ προσεκτικά μέτρα προφύλαξης.

Ο Σκοτεινός καθρέφτης ρίχνει την αυλαία με τον Σνόουντεν κολλημένο στη Μόσχα, προφανώς ικανοποιημένος με την επιλογή του. Είναι, γράφει ο Γκέλμαν, ένας σπιτόγατος, που θεωρεί την αποστολή του ολοκληρωμένη. Είναι μηδαμινές οι πιθανότητες να επιστρέψει ο Σνόουντεν στις ΗΠΑ, όπου αντιμετωπίζει κατηγορίες για κατασκοπεία. Ο πιο σημαντικός whistleblower της εποχής μας δεν μετανιώνει για την επιλογή του να πει την αλήθεια παρά το ακριβό τίμημα.