Η μικρή Έλλη μπροστά στην οθόνη της τηλεόρασης. Μάτια έκπληκτα. Μάτια τρομαγμένα, απορημένα. Εκρήξεις, φωτιές, συντρίμμια. Ένα παραμύθι με δράκους και τέρατα; Όμως μοιάζουν όλα αληθινά. Τα χαλάσματα, οι σειρήνες, οι πύραυλοι που χαράζουν με άσπρη κιμωλία τον ουρανό. Ο πόλεμος σε ζωντανή μετάδοση.

Η μικρή Έλλη δεν καταλαβαίνει. Κάτι να κάνει, αλλά τι; Οι μεγάλοι δεν μπορούν να προστατεύσουν τον κόσμο. Ο κόσμος είναι έτοιμος να διαλυθεί. Η μαμά λείπει. Μόλις μπει, θα κλείσει την τηλεόραση. Όμως εκείνη θέλει να δει. Κάτι τη σπρώχνει να μην κλείσει τα μάτια της. Παίρνει αγκαλιά το λούτρινο κουνέλι της και του δένει τα μάτια με το μαντίλι της. 

Το παιδί αισθάνεται την απώλεια του κόσμου πριν ακόμη μάθει να την εξηγεί. Μια ιδιαίτερη σχέση συνδέει το παιδί με το ανέκφραστο, με το άλεκτο. 

Ο ομιλών λόγος, έλεγε ο Γιώργος Χειμωνάς, είναι μια ατελής απόπειρα σήμανσης των νοημάτων και παραμένει ως το τέλος ένας αφελής λόγος. Εκπορεύεται, κατευθύνεται και συντηρείται από το ανέκφραστο, από εκείνο δηλαδή που η συνείδηση έχει συλλάβει και κατέχει, αλλά αδυνατεί να αποδώσει στο απόλυτο μέγεθος και στην αξία του. Το άλεκτο είναι υπερτροφικό και το λεκτό ισχνό. Αυτό το μεγαλειώδες υπερτροφικό άλεκτο δεν το συναντάς εύκολα. Ένας εμπνευσμένος καλλιτέχνης, ένας ψυχωτικός, ένα μικρό παιδί, αυτοί μόνο μπορούν να εκφράσουν αυτό το υπερτροφικό άλεκτο.

Με άλλα λόγια θα λέγαμε ότι το μικρό παιδί βρίσκει τρόπους αναπάντεχους να εκφράσει αυτό που δεν μπαίνει σε λέξεις.

❧

Το κλασικό αριστουργηματικό φιλμ Jeux Interdits του René Clément αφηγείται την ιστορία μιας μικρής που χάνει τους γονείς της κατά τη γερμανική εισβολή στη Γαλλία. Η μικρή φτιάχνει μικρούς τάφους και θάβει ζωάκια. Εκεί όπου οι μεγάλοι βλέπουν θάνατο και αφανισμό, η μικρούλα επινοεί ένα τελετουργικό πένθους. Έναν τρόπο να δώσει μορφή στο αδιανόητο. Η σκηνή είναι από τις πιο ισχυρές κινηματογραφικές αναπαραστάσεις της παιδικής προσπάθειας κατανόησης του θανάτου.

Στο Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, το πιο γνωστό ίσως παράδειγμα παιδικής μαρτυρίας πολέμου, η Άννα γράφει για τον φόβο των βομβαρδισμών, για την ανάγκη της να συνεχίσει να ονειρεύεται. Η καθημερινότητα διασώζεται από τον όλεθρο. Η παιδική φωνή της γίνεται υπόσχεση ζωής που αντιστέκεται στον Θάνατο. Ακόμη και μέσα στο απόλυτο ιστορικό σκοτάδι.

Η μαγική ιαπωνική ταινία κινουμένων σχεδίων Grave of the Fireflies του Isao Takahata παρουσιάζει δύο αδέλφια που προσπαθούν να επιβιώσουν μετά τους βομβαρδισμούς της Ιαπωνίας. Η μικρή Setsuko μαζεύει πυγολαμπίδες μέσα σ’ ένα κουτί, και οι πυγολαμπίδες γίνονται σύμβολο της εύθραυστης ζωής, της σύντομης λάμψης της αθωότητας, αλλά και της ομορφιάς μέσα στην καταστροφή.                                                   

Ο πόλεμος αποτελεί για το παιδί μια εμπειρία ριζικής αποδιοργάνωσης του ψυχικού κόσμου. Ο Freud μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο περιέγραψε την έννοια του τραύματος ως γεγονός που διαρρηγνύει την ικανότητα του ψυχισμού να επεξεργαστεί το βίωμα. Το παιδί βρίσκεται σε ιδιαίτερα ευάλωτη θέση, διότι ο ψυχικός του κόσμος είναι υπό διαμόρφωση.

❧

Πόλεμος: H στιγμή όπου ο κόσμος των ενηλίκων αποτυγχάνει να προστατεύσει τον κόσμο των παιδιών.

«Πες μου, μαμά:

»Αν σκοτωθούν όλοι οι στρατιώτες, ποιος θα μείνει να κερδίσει τον πόλεμο;

»Αν πεθάνουμε, θα ξέρουμε ποιος θα μας έχει σκοτώσει;

»Οι βόμβες πέφτουν από τον ουρανό. Ο Θεός δεν φοβάται μήπως χτυπήσουν και το σπίτι του;

»Αυτός ο πύραυλος ξέρει ότι πάει να σκοτώσει κάποιον; Ή του το λένε μόνο όταν φτάσει;

 »Αν κλείσω τα μάτια μου, ο πόλεμος σταματάει λίγο. Όταν τα ανοίγω, ξαναρχίζει. Πώς γίνεται;»

ΜΑΡΤΙΟΣ 2026

«… ώσπου ένα βράδυ μάς σκέπασε μια νύχτα που κρατάει ακόμη και σήμερα».

Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ

ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1942