Αντρέι Κούρκοφ: «Δεν μπορώ να πυροβολήσω. Μπορώ όμως να γράψω»

Ο διάσημος ουκρανός συγγραφέας μιλάει στο ΒΗMΑgazino για τα τεκταινόμενα στη χώρα του, για τον Βλαντίμιρ Πούτιν και για το επίκαιρο μυθιστόρημά του, «Γκρίζες μέλισσες», που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά.

Συνέντευξη στην Έρη Βαρδάκη. Δημοσίευση: 24/04/2022

Προτού δει το πρώτο του βιβλίο να τυπώνεται, είχε λάβει 600 αρνητικές απαντήσεις. Αναγκάστηκε να εκδώσει τα δύο πρώτα βιβλία του με δικά του έξοδα, πουλώντας τα σε έναν πάγκο στον δρόμο. Αλλωστε, πριν αφοσιωθεί πλήρως στη λογοτεχνία εργάστηκε ως δημοσιογράφος, δεσμοφύλακας, κάμεραμαν και σεναριογράφος. Κι όμως, ο 60χρονος σήμερα πολυγλωσσότατος Αντρέι Κούρκοφ – μιλάει συνολικά 11 γλώσσες – αποτελεί τον πιο διάσημο και πολυμεταφρασμένο συγγραφέα της Ουκρανίας, με την εφημερίδα «The Daily Telegraph» να τον αποκαλεί χαρακτηριστικά «έναν Κάφκα της μετασοβιετικής εποχής» και τον «Guardian» να τον παρουσιάζει ως «Ουκρανό Μουρακάμι». Τα έργα του, στην κόψη του ξυραφιού μεταξύ ρεαλισμού και σουρεαλισμού, καταγράφουν γλυκόπικρα την αντιφατική πραγματικότητα της μετασοβιετικής περιόδου.

Ο ίδιος αποτελεί μια ιδιότυπη περίπτωση: αν και γεννήθηκε σε ένα χωριό της περιφέρειας του τότε Λένινγκραντ, μεγάλωσε, σπούδασε και επέλεξε να ζει στο Κίεβο. Ετσι αυτοπροσδιορίζεται ως Ουκρανός, μολονότι επιλέγει να γράφει στα ρωσικά, όπως ακριβώς και η βραβευμένη με Νομπέλ λογοτεχνίας Λευκορωσίδα Σβετλάνα Αλεξίεβιτς. Η επιλογή του αυτή φυσικά είχε τίμημα: «αποστάτης» για τους Ρώσους, αλλά και ένας συγγραφέας που γράφει στη «γλώσσα των κατοχικών δυνάμεων» για κάποιους Ουκρανούς. Οι φωνές αυτές όμως στην Ουκρανία για μία ακόμη φορά αποδεικνύονται άδικες. Ο Αντρέι Κούρκοφ μετά τη ρωσική εισβολή δεν εγκατέλειψε τη χώρα του. Χάρη μάλιστα στη διεθνή ακτινοβολία του έχει αποδυθεί σε έναν μαραθώνιο συνεντεύξεων και αρθρογραφίας στα μεγαλύτερα μέσα ενημέρωσης στον κόσμο, μιλώντας για τον παράλογο αυτό πόλεμο που ξεκίνησε στην Ουκρανία. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το μακροσκελές άρθρο του στον «Economist», όπου κατέγραψε το χρονικό της δικής του αντίδρασης μετά την εισβολή των Ρώσων. Πρέπει να σημειωθεί ότι και οι δύο του γιοι, μολονότι έχουν βρετανικά διαβατήρια – ο Κούρκοφ είναι παντρεμένος με Βρετανίδα -, προτίμησαν να παραμείνουν στην πατρίδα τους.

Αυτό το διάστημα κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το μυθιστόρημά του «Γκρίζες μέλισσες» από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη. Πρόκειται για το πέμπτο του βιβλίο που κυκλοφορεί στα ελληνικά. Αλλωστε ο ίδιος είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό μέσα από βιβλία όπως το μυθιστόρημα «Ο τελευταίος έρωτας ενός Ουκρανού προέδρου» αλλά και το περίφημο «Οι πιγκουίνοι δεν πεθαίνουν απ’ το κρύο», που τον έκανε διάσημο σε όλον τον κόσμο.

Οι «Γκρίζες μέλισσες» γράφτηκαν το 2018, τέσσερα χρόνια μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία και ενώ στην περιοχή του Ντονμπάς μαίνονται οι συγκρούσεις ανάμεσα στον ουκρανικό στρατό και στους ρωσόφωνους αυτονομιστές. Στο χωριό Μάλαγια Σταρογκράντοφκα λοιπόν στην Ανατολική Ουκρανία, στη λεγόμενη γκρίζα ζώνη, ανάμεσα στις αντιμαχόμενες πλευρές επιλέγει ο Κούρκοφ να διαδραματιστεί το μυθιστόρημά του με κεντρικό ήρωα έναν καθημερινό άνθρωπο, έναν συνταξιούχο, πρώην επιθεωρητή υγιεινής και ασφάλειας εργασίας στα ορυχεία. Είναι ο μόνος κάτοικος του χωριού μαζί με έναν παλιό συμμαθητή του με τον οποίο έχουν διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Με την κόρη του και τη σύζυγό του να έχουν φύγει ανεπιστρεπτί, βασικό μέλημα για εκείνον πλέον γίνονται οι έξι κυψέλες του με τις μέλισσές του, τις οποίες θέλει να μεταφέρει όσο πιο μακριά γίνεται από τον πόλεμο, ώστε να μην πάρει «το μέλι του τη γεύση των όπλων». Η περιπετειώδης περιπλάνηση θα τον οδηγήσει μέχρι την Κριμαία που έχει προσαρτηθεί από τους Ρώσους, με τον αναγνώστη να παρακολουθεί τελικά τα βήματα ενός ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με τη βία και την αυθαιρεσία, δυνάμεις οι οποίες δεν προέρχονται τελικά μόνο από τους εχθρούς αλλά ακόμα και από τους δικούς του. Μπορεί να υπάρξει ελπίδα σε αυτόν τον κόσμο;

Oταν συνομιλούμε με τον Αντρέι Κούρκοφ, ο διάσημος συγγραφέας βρίσκεται στην περιφέρεια της Υπερκαρπαθίας κοντά στα σύνορα με Ουγγαρία και Ρουμανία. Και όπως ήταν φυσικό, την κουβέντα μας μονοπώλησε ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Κύριε Κούρκοφ, αποφασίσατε να µην εγκαταλείψετε την Ουκρανία αυτή τη δύσκολη στιγµή…

«Θα μπορούσα να είχα εγκατασταθεί στη Μεγάλη Βρετανία από το 1988, αλλά ποτέ δεν θέλησα να ζήσω στο εξωτερικό, να γίνω μετανάστης. Και τώρα που η Ουκρανία βρίσκεται σε κίνδυνο είναι ακόμη πιο σημαντικό για εμένα να παραμείνω εδώ. Πιστεύω ότι θα αντισταθεί και θα υπερασπιστεί τα εδάφη της. Να εγκαταλείψω την Ουκρανία τώρα σημαίνει ότι θα δείξω πως δεν έχω την πίστη ότι θα επιβιώσει αυτού του πολέμου».

Γιατί πιστεύετε ότι ο πρόεδρος Πούτιν εισέβαλε στη χώρα σας;

«Το μεγάλο δράμα του Πούτιν είναι η κατάρρευση της EΣΔΔ. Εχει μιλήσει πολλάκις για αυτό. Τώρα, στο τέλος του βίου του, το μόνο που τον απασχολεί είναι το πώς θα τον θυμούνται. Θέλει να παραμείνει στα βιβλία της σχολικής Ιστορίας ως ο ηγέτης που ανοικοδόμησε τη Ρωσική Αυτοκρατορία ή τη νέα Σοβιετική Ενωση ως υπερδύναμη. Αυτό είναι αδύνατο να συμβεί χωρίς την κατοχή της Ουκρανίας. Σήμερα, εφόσον κατέστη σαφές ότι δεν μπορούσε να την καταλάβει πλήρως, ξεκίνησε να την καταστρέφει».

Εκτιµάτε ότι ο Βλαντίµιρ Πούτιν θα µπορούσε ποτέ να ανατραπεί;

«Ο Πούτιν προέρχεται από την KGB και γνωρίζει πώς να αυτοσυντηρείται και να παραμένει ασφαλής. Νομίζω ότι ο κοντινός του κύκλος έχει πλέον συρρικνωθεί σε λίγα άτομα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θέλουν να τον απομακρύνουν. Αλλά είναι αρκετά δύσκολο».

Θεωρείτε ότι η εισβολή στην Ουκρανία θα του κοστίσει;

«Ο ίδιος δεν δίνει δεκάρα για τους νεκρούς ρώσους στρατιώτες και την καταστροφή της οικονομίας από τις κυρώσεις. Δεν έχει τίποτα να χάσει. Η παγκόσμια κοινότητα τον αναγνωρίζει ως εγκληματία πολέμου. Αυτό σημαίνει ότι θα φτάσει αυτόν τον πόλεμο μέχρι τέλους και ίσως θα προσπαθήσει να τον επεκτείνει στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ».

Θα σας είµαι ειλικρινής. Αρχικά κανείς δεν περίµενε η χώρα σας να επιδείξει αυτό το σθένος.

«Οι Ουκρανοί πάντα αγαπούσαν και αξιολογούσαν πιο ψηλά την έννοια της ελευθερίας από τους Ρώσους. Οι Ουκρανοί μπορούν να είναι ελεύθεροι μόνο σε μια ελεύθερη Ουκρανία. Αυτό που συμβαίνει στη Ρωσία με την απουσία ελευθερίας λόγου και την έλλειψη άλλων ελευθεριών εδώ και καιρό προκαλεί στενόχωρες σκέψεις ανάμεσα στους Ουκρανούς. Τώρα ο πόλεμος συνεχίζεται για την ύπαρξη μίας ανεξάρτητης Ουκρανίας. Ολοι το αντιλαμβάνονται αυτό. Και επιπλέον, περίπου 400.000 Ουκρανοί επέστρεψαν στην Ουκρανία από το εξωτερικό. Επέστρεψαν και για να υπερασπιστούν τη χώρα τους από τον Πούτιν».

Εχετε απογοητευθεί από τη στάση της Δύσης απέναντι στην Ουκρανία;

«Εδώ και καιρό είμαι απογοητευμένος από τους ευρωπαίους πολιτικούς, για τους οποίους το εμπόριο με τη Ρωσία ήταν πιο σημαντικό από τη δημοκρατία. Εμεινα έκπληκτος που η Ανγκελα Μέρκελ, ακόμη και μετά τον πόλεμο στο Ντονμπάς και την προσάρτηση της Κριμαίας, προσπάθησε να «καταλάβει» τον Πούτιν και άρχισε να κατασκευάζει έναν αγωγό φυσικού αερίου μαζί του. Τώρα η Ευρώπη έχει ξυπνήσει και υποστηρίζει την Ουκρανία. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη πολλοί ευρωπαίοι πολιτικοί που θέλουν να παραμείνουν ουδέτεροι και να διατηρήσουν κανονικές σχέσεις με τη Ρωσία».

Πριν από τον πόλεµο κρατούσατε κριτική στάση απέναντι στον πρόεδρο της Ουκρανίας Βολοντίµιρ Ζελένσκι. Ποια είναι η άποψή σας σήµερα;

«Η αρνητική μου στάση απέναντι στις πράξεις του πριν από τον πόλεμο παραμένει. Σήμερα παίζει έναν σημαντικό ρόλο για την ενότητα της ουκρανικής κοινωνίας και για την άμυνα. Υπάρχουν δύο διαφορετικοί Ζελένσκι. Ο δεύτερος, ο σημερινός, μου αρέσει περισσότερο από τον πρώτο, εκείνον προ του πολέμου».

Γράφετε αυτό το διάστηµα;

«Εβαλα στην άκρη ένα μυθιστόρημα που έγραφα και πλέον γράφω μόνο άρθρα και αναφορές για το τι συμβαίνει στην Ουκρανία. Τώρα δεν είναι ώρα για λογοτεχνία. Τώρα είναι η ώρα για την αλήθεια, δεδομένου ότι η Ρωσία ενεργά διαδίδει ψεύδη στο εξωτερικό τόσο για τη σημερινή κατάσταση στην Ουκρανία όσο και για την Ιστορία της. Επομένως τώρα ο σκοπός των ουκρανών συγγραφέων είναι να αντισταθούν σε αυτά τα ψεύδη και να πουν την αλήθεια».

Γράφετε τα βιβλία σας στα ρωσικά, στη µητρική σας γλώσσα. Μετά από αυτή την εισβολή θα αναθεωρήσετε την επιλογή σας;

«Μετά την Πορτοκαλί Επανάσταση ξεκίνησα να γράφω τα μη μυθοπλαστικά μου έργα στα ουκρανικά και συνέχισα να γράφω τα μυθιστορήματά μου στα ρωσικά. Ετσι θα συνεχίσω. Δεν θα εγκαταλείψω τη μητρική μου γλώσσα, αλλά είναι αρκετά πιθανό να σταματήσω να εκδίδω τα βιβλία μου στα ρωσικά και να τα εκδίδω μόνο σε μεταφράσεις στα ουκρανικά και σε άλλες γλώσσες».

Το µυθιστόρηµά σας «Γκρίζες µέλισσες» διαδραµατίζεται στο Ντονµπάς και στην Κριµαία και ουσιαστικά µιλάει για έναν άνδρα ο οποίος όπου κι αν βρεθεί τον «περιβάλλει» τελικά ο πόλεµος. Πρόκειται για ένα αντιπολεµικό βιβλίο;

«Μπορείτε να το αποκαλέσετε αντιπολεμικό, αλλά πάνω από όλα είναι μια ανθρώπινη ιστορία, είναι ένα μυθιστόρημα για όλους εκείνους τους ανθρώπους που πάντα περνούν απαρατήρητοι στη διάρκεια ενός πολέμου. Αυτό είναι και το πρώτο μυθιστόρημα στην ουκρανική λογοτεχνία που αναφέρεται στον πόλεμο και που οι ήρωές του δεν είναι στρατιώτες και αξιωματικοί».

Το 2007 επιδείξατε σχεδόν µαντικές ικανότητες στο µυθιστόρηµά σας «Ο τελευταίος έρωτας ενός Ουκρανού προέδρου» προβλέποντας ουσιαστικά την προσάρτηση της Κριµαίας στη Ρωσία. Tι βλέπετε για το µέλλον της Ουκρανίας;

«Ελπίζω ότι η Ουκρανία θα μπορέσει να αμυνθεί. Μπορεί ίσως να χάσει προσωρινά ένα ακόμη τμήμα της επικράτειάς της. Ελπίζω όμως ότι αυτός ο πόλεμος θα κάνει την Ουκρανία ισχυρότερη και θα επιταχύνει την είσοδό της στην Ευρωπαϊκή Ενωση».

Πώς προβλέπετε λοιπόν ότι θα τελειώσει αυτή η κατάσταση;

«Το πιο πιθανό είναι ο πόλεμος να παγώσει και να υπάρξουν νέες κατεχόμενες περιοχές. Αλλαγή κατάστασης και νέες διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία είναι πιθανό να υπάρξουν μετά τον θάνατο του Πούτιν».

Τα βιβλία σας είναι απαγορευµένα στη Ρωσία. Φοβάστε για την ασφάλειά σας;

«Είμαι 60 ετών και ο φόβος για εμένα είναι ένα αίσθημα που με κουράζει και μου αποσπά την προσοχή. Νομίζω ότι όλοι οι επικριτές του Πούτιν – τόσο οι συγγραφείς όσο και οι δημοσιογράφοι – απειλούνται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να φοβούνται συνέχεια και να κρύβονται».

Αλήθεια, ποια είναι η τελευταία φορά που επισκεφθήκατε τη Ρωσία;

«Ηταν το καλοκαίρι του 2013 όταν βρέθηκα σε ένα φεστιβάλ σύγχρονης τέχνης, το οποίο πλέον δεν διεξάγεται. Είχα τότε ένα περίεργο συναίσθημα: μιλούσα με τους ανθρώπους σε απλά ρωσικά, αλλά δεν τους καταλάβαινα. Μου φαινόταν ότι μιλούσα με εξωγήινους ή εκπροσώπους του μακρινού παρελθόντος».

Eχετε σκεφτεί να αφήσετε στην άκρη την πένα και να κρατήσετε το όπλο;

«Οχι, δεν σκέφτομαι τα όπλα. Πιστεύω ότι ο καθένας πρέπει να κάνει για την Ουκρανία ό,τι μπορεί να κάνει καλύτερα. Δεν νομίζω ότι μπορώ να πυροβολήσω καλά. Μπορώ όμως να γράφω καλά».